Skale i narzędzia do oceny ADHD u dorosłych — przegląd z poziomami dowodów

Klinicyści przeprowadzający diagnostykę ADHD u dorosłych stają przed pytaniem: jakich narzędzi używać i jakie mają właściwości psychometryczne? W Polsce dostępność polskich adaptacji jest ograniczona, co dodatkowo komplikuje wybór. Poniżej zestawienie najczęściej stosowanych narzędzi z danymi o walidacji i źródłami w recenzowanej literaturze.

Wywiad diagnostyczny DIVA

DIVA (Diagnostic Interview for ADHD in Adults) to ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny dostępny w dwóch wersjach: DIVA 2.0 (oparty na kryteriach DSM-IV) i DIVA 5.0 (oparty na kryteriach DSM-5). Obejmuje ocenę objawów w dorosłości i retrospektywnie w dzieciństwie (przed 12. rokiem życia) oraz uwzględnia zarówno ocenę własną pacjenta, jak i ocenę przez informatora (partner, rodzic).

DIVA jest bezpłatna i dostępna w wielu językach (w tym po polsku). Europejskie wytyczne konsensusu rekomendują jej stosowanie jako narzędzia strukturyzującego wywiad diagnostyczny w dorosłych.

Źródło: Kooij JJS et al. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry. 2019;56:14–34. PMID: 30453134.

CAARS — Conners Adult ADHD Rating Scales

CAARS (Conners Adult ADHD Rating Scales) to kwestionariusz samooceny i oceny przez obserwatora, przeznaczony do oceny objawów ADHD u dorosłych (18+). Zawiera 66 pozycji (wersja pełna) lub 26 (wersja skrócona S) i dostarcza wyników w podskalach: nieuważność, nadaktywność/impulsywność, objawy DSM-IV oraz wskaźnik ADHD.

Walidacja psychometryczna jest dobrze udokumentowana w anglojęzycznej literaturze. Rzetelność test-retest i wewnętrzna są odpowiednie. Polskiej standaryzacji na populacji ogólnej brakuje, co należy uwzględniać przy interpretacji wyników.

Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS v1.1)

ASRS v1.1 (Adult ADHD Self-Report Scale) to 18-itemowy kwestionariusz samooceny opracowany przez Kessler i wsp. we współpracy z WHO, oparty na kryteriach DSM-IV. Do celów przesiewowych stosuje się skróconą wersję 6-itemową (part A), która wykazuje zadowalającą czułość i swoistość w identyfikacji osób spełniających kryteria ADHD w badaniach walidacyjnych.

ASRS jest narzędziem przesiewowym, nie diagnostycznym — dodatni wynik wymaga pogłębionej oceny klinicznej. Kwestionariusz jest publicznie dostępny i przetłumaczony na język polski, choć standaryzacja na polskiej próbie jest ograniczona.

Skale Connorsa (trzecia edycja) — CRS-3

Trzecia edycja skal Connorsa (CRS-3) obejmuje wersje dla dzieci (6–18 lat), rodziców i nauczycieli, ale zawiera też wersję dla dorosłych. Skale te są szeroko stosowane w badaniach klinicznych jako narzędzia oceny wyników leczenia — co oznacza, że duża część badań farmakologicznych (w tym metaanalizy) opierała się na ich wynikach. Dobre właściwości psychometryczne w oryginalnej walidacji; wersja polska wymaga sprawdzenia dostępności.

Uwagi dotyczące stosowania narzędzi

Żadne z powyższych narzędzi nie diagnozuje ADHD samodzielnie. Wszystkie są elementem szerszej oceny klinicznej obejmującej wywiad, obserwację i ewentualnie testy neuropsychologiczne. Szczególną ostrożność należy zachować przy interpretacji wyników u pacjentów z komorbidnościami (depresja, lęk), które mogą generować fałszywie pozytywne wyniki w skalach objawowych.

Europejskie wytyczne konsensusu (Kooij i wsp., 2019) zalecają, by diagnoza ADHD u dorosłych opierała się na kompleksowej ocenie klinicznej uwzględniającej wiele źródeł informacji — narzędzia samooceny są punktem wyjścia, nie konkluzją.

Tego rodzaju przeglądy literatury z weryfikowalnymi cytatami możesz prowadzić w Diagwise.