Skale i narzędzia do oceny ADHD u dorosłych — przegląd z poziomami dowodów
Klinicyści przeprowadzający diagnostykę ADHD u dorosłych stają przed pytaniem: jakich narzędzi używać i jakie mają właściwości psychometryczne? Dostępność zaadaptowanych narzędzi jest w Polsce ograniczona, co dodatkowo komplikuje wybór. Poniżej zestawienie najczęściej stosowanych narzędzi z danymi o walidacji i źródłami w recenzowanej literaturze.
Wywiad diagnostyczny DIVA
DIVA (Diagnostic Interview for ADHD in Adults) to ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny dostępny w dwóch wersjach: DIVA 2.0 (oparty na kryteriach DSM-IV) i DIVA 5.0 (oparty na kryteriach DSM-5). Obejmuje ocenę objawów w dorosłości i retrospektywnie w dzieciństwie (przed 12. rokiem życia) oraz uwzględnia zarówno ocenę własną pacjenta, jak i ocenę przez informatora (partner, rodzic).
DIVA jest bezpłatna i dostępna w wielu językach (w tym po polsku). Europejskie wytyczne konsensusu rekomendują jej stosowanie jako narzędzia strukturyzującego wywiad diagnostyczny u dorosłych.
Źródło: Kooij JJS et al. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry. 2019;56:14–34. PMID: 30453134.
CAARS — Conners Adult ADHD Rating Scales
CAARS (Conners Adult ADHD Rating Scales) to kwestionariusz samooceny i oceny przez obserwatora, przeznaczony do oceny objawów ADHD u dorosłych (18+). Zawiera 66 pozycji (wersja pełna) lub 26 (wersja skrócona S) i dostarcza wyników w podskalach: nieuważność, nadaktywność/impulsywność, objawy DSM-IV oraz wskaźnik ADHD.
Walidacja psychometryczna jest dobrze udokumentowana w anglojęzycznej literaturze. Rzetelność test-retest i wewnętrzna są zadowalające. Polskiej standaryzacji na populacji ogólnej brakuje, co należy uwzględniać przy interpretacji wyników.
CAARS jest narzędziem komercyjnym — dostęp wymaga zakupu licencji u wydawcy (MHS, Multi-Health Systems), co odróżnia je od bezpłatnie dostępnej DIVA i ASRS.
Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS v1.1 i ASRS-5)
ASRS v1.1 (Adult ADHD Self-Report Scale) to 18-itemowy kwestionariusz samooceny opracowany przez Kessler i współautorów we współpracy z WHO, oparty na kryteriach DSM-IV. Do celów przesiewowych stosuje się skróconą wersję 6-itemową (part A), która wykazuje zadowalającą czułość i swoistość w identyfikacji osób spełniających kryteria ADHD w badaniach walidacyjnych.
W 2017 roku opublikowano zaktualizowaną wersję — ASRS-5 — dostosowaną do kryteriów DSM-5, opracowaną przez Ustuna, Kesslera i Adlera. Badanie walidacyjne (Ustun i współautorzy, JAMA Psychiatry 2017;74(5):520–527) wykazało czułość 91,4% i swoistość 96% w próbie populacji ogólnej. ASRS-5 stanowi aktualniejszy wariant narzędzia i jest coraz szerzej stosowany w praktyce klinicznej i badaniach, choć ASRS v1.1 pozostaje nadal w użyciu.
ASRS jest narzędziem przesiewowym, nie diagnostycznym — dodatni wynik wymaga pogłębionej oceny klinicznej. Obie wersje są publicznie dostępne; kwestionariusz jest przetłumaczony na język polski, choć standaryzacja na polskiej próbie jest ograniczona.
Skale Connersa (trzecia edycja) — CRS-3
Trzecia edycja skal Connersa (CRS-3) obejmuje wersje dla dzieci (6–18 lat), rodziców i nauczycieli, ale zawiera też wersję dla dorosłych, obejmującą przedział wiekowy 18–50 lat — co jest klinicznie istotnym ograniczeniem przy diagnostyce starszych dorosłych. Skale Connersa posłużyły jako miara wyników w licznych badaniach farmakologicznych, w tym w pracach stanowiących podstawę metaanaliz. Dobre właściwości psychometryczne w oryginalnej walidacji; wersja polska wymaga sprawdzenia dostępności.
Uwagi dotyczące stosowania narzędzi
Żadne z powyższych narzędzi nie diagnozuje ADHD samodzielnie. Wszystkie są elementem szerszej oceny klinicznej obejmującej wywiad, obserwację i ewentualnie testy neuropsychologiczne. Szczególną ostrożność należy zachować przy interpretacji wyników u pacjentów z komorbidnościami (depresja, lęk), które mogą generować fałszywie pozytywne wyniki w skalach objawowych.
Europejskie wytyczne konsensusu (Kooij i współautorzy, 2019) zalecają, by diagnoza ADHD u dorosłych opierała się na kompleksowej ocenie klinicznej uwzględniającej wiele źródeł informacji — narzędzia samooceny są punktem wyjścia, nie konkluzją.
Artykuł ma charakter informacyjny i jest skierowany do specjalistów z wykształceniem klinicznym. Nie stanowi porady diagnostycznej ani terapeutycznej i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą.
Diagwise to asystent literatury klinicznej dla psychologów, psychiatrów i psychoterapeutów — zbudowany na bazie recenzowanych publikacji, z cytatami, które możesz zweryfikować.